«Урок по осетинской литературе по теме » Последний из Убыхов»


Темæ. Адæмы сæфт иу лæджы сæфтау бонтæй нæ хицæн кæны.
Эпигрæф: Покинув Родину - теряешь все.
(Кавказская пословица) Урочы нысантæ: 1. æХæххон адæмы трагеди равдисын.
2. Райгуырæн бæстæмæ, мадæлон æвзагмæ уарзондзинад гуырын кæнын.
Урочы цыд:
Слайд 1
Ахуыргæнæг: Уæ бонтæ хорз, сывæллæттæ.
Уæ бонтæ хорз, нæ зынаргъ уазджытæ æмæ фарн уæ хæдзæртты.
Слайд 2
Лæгæн зынаргъ куыннæ вæййынц
Йæ бинонтæ, йæ мад.
Лæгæн зынаргъ куыннæ вæййынц
Йæ рæзгæ бонты цард.
Фæлæ уæддæр, ныййарæг зæхх
Дæуæн æмбал кæм и
Дæуæй зæрдæйæн адджындæр,
Зæгъ-ма мын чи у чи...
Слайд 3
Райгуырæн бæстæ.... Райгуырæн зæхх!
Цас хорз æнкъарæнтæ æмæ хъуыдытыл æфтауы адæймаджы. Уайтагъд зæрдæ айдзаг вæййы цыдæр æхсызгондинадæй, цæстытыл ауайынц нæ урссæр хæхтæ, нæ диссаджы цъæх фæзтæ æмæ быдыртæ. Адæймаг сулæфы арфдæр æмæ уæндонæй. Райгуырæн бæстæ алкæмæндæр зынаргъ у. Мæнæн дæр, сымахæн дæр æмæ нæ абоны ныхасы хъайтар уыбыхаг Хатажукæн дæр.
Мах абон равзардзыстæм Цæлыккаты Ахмæты радзырд «Бынылзад уыбыхаг», скæндзыстæм хатдзæгтæ.
Ӕркæсæм уал тексты композицион арæзтмæ. Цы у композиции? Цал хайæ арæзт у ацы радзырд?
Скъоладзау: Радзырд арæзт у 3 хайæ Ахуыргæнæг: Цы æвдыст цæуы 1 хайы?
Скъоладзау: Кавказаг адæмы трагедии
Ахуыргæнæг: Чи ма равдыста уыцы трангедийы нывтæ
Скъоладзау. Мамсыраты ТемырболатАхуыргæнæг: Нæ зæрдыл нын чи æрлæууын кæндзæн уыцы азты трагедийы цаутæ?
Скъоладзау: 1774 азы Ирыстон барвæндонæй баиу Уæрæсейы паддзахадимæ. Уый сын фæпайда фыссынад саразынæн, скъолайы къæсæрæй бахизынæн, иннæ адæмты æхсæнмæ цæуынæй дунейы цивилизацийы рæзтæй хайджын фæуын. Ӕцæг, паддзах, нæ колониалон режим куы вæрдта Кавказы, уæд бирæ адæмтæ растадысты нæ ныхмæ, уæлдайдæр та пысылмон диныл лæуд адæмтæ. Хæст ныддаргъ ис дæс æмæ ссæдзазæй фылдæр. Ӕргом хæст фæци, фæлæ сæ зæрдæйы хæрам нæ байсысти. Састы бынаты чи баззад, уыдонæй иутæ сæ масти сыны фæдыл, протесты хуызы лыгъдысты семдин Туркмæ, иннæтæ сæ кæрдтæ цыргъ кодтой, райсынмæ сæ бирæ нæ хъуыд.
Уыцы уавæры Турчы хицæутты дæр æмæ Уырысы паддзахы дæр фæндыд, хæрам адæм, Уырысы паддзахады хицауиуæгæй разы чи нæу, уыдон. Туркмæ куы алидзиккой, уый. Туркæн пайда уыд, ацы хабар, уыцы Кавказаг адæм кæддриддæр цæттæ уыдаиккой Уæрæсейы ныхмæ хæцынмæ. Уырысы паддзахадæн дæр пайда уыд, уымæн æмæ хæрам адæмæй сцух уыдаид æнæнцой тохы лæуд Кавказы адæмтæ ныссабыр уыдаиккой. Дыууæрдыгæй дæр кодтой ардауæн куыст. Ардауджытæй иу уыд Куындыхаты инæлар Муссæ, Темырболаты мадыфсымæр, уый бирæ адæм алидзын кодта йемæ Туркмæ 1865 азы.
Ахуыргæнæг: Ӕркæсæм уал Ахмæт йæ радзырды куыд равдыста уыцы трагеди. Скъоладзау: Тагъддæр лидзын хъæуы ацы æнаггæгтæй зæрæдтæ, сывæллæттæ æмæ сылгоймæгтæй дæр хатыр чи нæ зоны, мард æмæ дзуар кæмæн нæй. Цалынмæ рухс кувæнд,ттæй нæ фæхынджылæг кодтой, чызджытæ æмæ лæппутæй нæ фæхъазыдысты, сæхи закъонтæ æмæ æгъдæуттæ не рæвæрдтой, уæдмæ хъуамæ сæ сæрæн исты хос скæной, кæннод байрæджы уыдзæн.
Адæм хъомпалæй размæ лæгæрстой. Тагъд кодтой иууылдæр... Алырдыгæй хъуысти къамбецты æмбу, бæхты мыр-мыр, фысты уасын, куыйты ниуын æмæ рæйын, сылгоймæгтæ æмæ сывæлæтты æрдиаг, топы гæрæхтæ. Хатгай-иу адæмы æхсæнæй райхъуыстыты æнкъард зарæджы мыртæ. Бирæты рустыл судзаг цæссыгтæ уадысты, афтæмæй цыдысты, сæ райгуырæн хæхтæй сæ дарддæрæй - дарддæр чи хуыдта, уыцы æнамонд фæндагыл. Ахуыргæнæг: Сæ маст ныхъуыргæйæ ныууагътой сæ райгурæн хæхтæ, сæ фыдæлты ингæнтæ, бонрухст кæм федтй, уыцы хæдзæрттæ, сæ фосы рæгъæуттæ сæ туг æмæ хидæй æлхæд зæххытæ, ныууагътой сæ фыдæлты бирæ фæлтæрты мулк æмæ фæллой.Слайд Турция
Ахуыргæнæг: Тексты ссарут лыгъд адæмы хъизæмæрттæ кæм æвдыст цæуынц, уыцы бынæттæ æмæ сæ абарæм Темырболаты сфæлдыстадимæ
Скъоладзау: Бирæ хъизæмæрттæ бавзæрстой лыгъд адæм фæндагыл фондзыссæдзгæйттæй цагъды кодтой. Мардысты сæ фос æнæ холлаг, æнæ донæй. Фæндаг стæгдарæй нал зынд.
Цалынмæ денджызы былмæ хæццæ кодтой, уæдмæ Хатажук баныгæдта йæ мад æмæ йæ фыды. Амы уазал у. Ӕххормаг, æнæкæрон хъизæмæртт - нæ бафæрæзтой йæ дыууæ кæстæр æфсымæр æмæ хо.
Ахуыргæнæг: Ацы цаутæ уыл уæ зæрдæ цавæр уацмыс æрбалæууын кодтой, чи. у сæ автор.
Ахуыргæнæг: «Дыууæ æмбалы»
Цæй дардыл цы дзурæм Нæ ис æмæ нæ бæхтæ Max залымæн ныууагътам, Рахастам ма нæ сæртæ. Не'знаг цыди нæ фæстæ Раст нæ наумæ куы тардта, Уый Хуыцауæй æдæрсгæ Max наумæ куы калдта.
Слайд Цæлыккаты Ахмæт æмæ Мамсыраты Темырболат
Ахуыргæнæг: Цы сæм ис иумæйагæй æмæ цæмæй хицæн кæнынц? Скъоладзау: Ахмæт нын йæ радзырды æвдисы иу бинонты хъысмæт. Темырболат та равдыста йæ æмдзæвгæты зæххыл цы бирæ сайд адæмтæ уыд, Кавказы хæхтæй алидзгæ, уыдон.
Ахуыргæнæг: Ахæм зынтæ æвзаргæйæ æрбахæццæ сты сæ былыцъæрттæ кæмæ хордтой, уыцы денджызы былмæ Цавæр уавæры уыдысты денджызы раз?
Скъоладзау: Мардæрцыд ма цы у - алыхуызон низтæ саæрх сты. Адæмыл емынæ сыстадАхуыргæнæг: Уыцы адæмимиæ бады уырыссæгтимæ -иу мæлæтдзаг тохы чи бацыд, мæлæты цæстьытæм ком-коммæ чи каст, уыцы уыбыхаг лæппу Хатажук.
Чи уыди хатажук? Цы базыдтат Хатажучы тыххæй?
Скъоладзау: Хатажук уыди фæлмæнзæрдæ адæймаг, йæ мает ныхъуыргæйæ ныууагъта йæ райгуырæн хæхтæ, йæ фыдæлты ингæнтæ, ныууагъта йæ фыдæлты бирæ фæлтæрты мулк æмæ фæллой.
Стамбулмæ! Стамбулмæ!..-зæгъгæ, æнкъард кæмттæ æмæ сæрбæрзонд къæдзæхтыл кæйдæр фæдисхъæр куы айхъуыст, уæд Хатажучы зæрдæ æнахуыр рæхуыст скодта.
Скъоладзау: Ӕнхъæлмæ кæсы Хатажук дæр. Кæд ын цыфæнды зын у, уæддæр йæ тыхст уавæр æддæмæ не вдисы. Лæг кæмдæриддæр хъуамæ лæг уа. Цæрыгæтты бафынæйы размæ, Хатажук, бæхтæ кæм хизынц, уырдæм ацæуы æмæ йæ диссаджы рæсугъд æнæрцæф æфсургъмæ кæсынæй нал фефсæды.. Йæ
иузæрдион æмбалы уынд æй ивгъуыд бонты балæууын кæны, æмæ йæ зæрдæмæ хуры тын ныккæсы Ахуыргæнæг: Цымæ цæмæн?
Скъоладзау: Алцæмæй дæр бавдæлон Хатажук. Йæ иунæг ныфс ма уыдис йе'нæрцæф æфсургъ, йæ иузæрдион хæлар, гадзрахатæй йыл чи никуы рацыд, бирæ хæттыты йæ чи фервæзын кодта.
Слайд Бæхтæ
Ахуыргæиæг: Бæх æмæ адæймаг, уыдон æрдз кæрæдзийæн æххуыссæн сфæлдыста, бæхы зондджын æмæ æмбаргæ зæрдæ. Цал æмæ цал æфсæддоны фервæзын кодтой тохы быдыры, уымæн бирæ дæнцæгтæ ис. Нæ зæрдыл ма дзь иу цалдæр æрлæууын кæнæм.
Скъоладзауты дзуæппытæ: Мачъыдон Алыксандры бæх Буцефал Нарты кадджыты бæх Ӕрфæн Плиты Иссæйы бæх
Ахуыргæнæг: Уæдæ Ирыстоны Хъантемыраты Алыбеджы кой чи нæ фехъуыста, ахæм адæймаг стæм разындзæн. Ӕрмæст ыл нæуæдз азы куы сæххæст, уæд æрхызт йæ бæхæй. Абон Алыбеджы фарн дарддæр хæссынц йæ фæдонтæ. Уæлдай тынгдæр ын æххæст кæнынц йæ сæйрагдæр фæдзæхстытæй иу «Бæх у, адæймаджы зæрдæ æппæтæй тынгдæр чи нкъары æмæ æмбары, ахæм цæрæгой æмæ йæ зæрдæхудты макуы бацæут». Йæ фырт Ирбегæй никуы рох кодта мæнæ ацы хабар.
Алыбеджы кæсгон бæхæн йæ ном хуынди Терк. Ӕхсæв-иу цы бæхдоны уыд, уымæн йæ рудзынг асаст. Алыбег цалдæр хаты бæхдоны кусæгæн загъта, цæмæй уыцы саст рудзынг раивтаид ногæй. Фæлæ йын уый абон-райсом кодта Иухатт Алыбег тынг смæсты æмæ йын карзæй загъта, цæмæй æвæстиатæй бæхдоны рудзынджы сæвæрдтаид авг. Уыцы рæстæг Алыбег бахызт бæхдонма æмæ джихæй кæсгæйæ баззад йæ бæхмæ. Уый-иу дзыхы дзаг хъæмп систа æма иу æй саст рудзынджы зыхъыры батъыста. Иæ «куыст» куы фæцис, уæд Алыбегмæ æнкъард цæстытæй ракаст, цыма йын афтæ зæгъынмæ хъавыд, ома, сымахмæ куы кæсон, уæд мæ ам уазал дымгæтæ фæхойдзысты, зæгъгæ.
Хатажук æмæ йæ бæхыхсæн дæр ахæм ахастдзинæдтæ уыди æмæ ныр райсом хъуамæ фæхицæн уой.
Цæмæн? Тексты дыккаг хайæ пайдагæнгæйæ ма мын дзуапп раттут Скъоладзау: Райсом хъуамæ Хатажукы дæр нау аласа цытджын падисахы бæстæмæ. Фæлæ уымæй Хатажукæн нæ фенцондæр. Йæ катайыл ма бафтыд. Иæ бæхы йын ласын нæ бауагътой, бынæттæ адæмæн нæ фаг кæны, зæгъгæ Скъоладзау: Куы рталынг, уæд йæ бæхы цурмæ бацыд фаста. Ӕрыгон ма куы уыди йæ зæрдыл æрбалæууыд фаллаг фарсмæ фехста. Ахуыргæнæг: Удæй хæстæг уыдысты хатажук æмæ йæ бæх, уый йеддæмæ йын ничиуал ис, Хатажукæн йæ царды цыдæриддæр хсызгондзинадæй рцыд, уыдон
5.
ыл иууылдæр йæ бæхимæ æрцыдысты. Ӕмæ мæнæ ралæууыд сæ фæхицæны
рæстæг. Йæ царды тæккæ уæззаудæр сахат. Зыбыты иунæгæй куы баззад, уæд..Хæтæжукы зæрдæ суынгæг æмæ бæхы бæрзæйæ йæ æмыр кæуын райхъуыст.
Ахуыргæнæг: Цæмæн суынгæг йæ зæрдæ Хæтæжукæн?
Скъоладзау: Йæ бæхæй кæй хицæн кæны, уымæй
Ахуыргæнæг: Куыд хицæн кæны йæ бæхæй? Тексты æртыккаг хайæ
пайдагæнгæйæ ма дзуапп раттут. Скъоладзау: Ныхсадта йæ сабыргай араст. Скъоладзау: Хатажук бæхы фæрстæ æрбацавта Скъоладзау: Тæхкæ-тæхын - хъримаг аивтыгъта Скъоладзау: Ӕвзыгъд барæджы митæй Скъоладзау: Салам раттыны фæстæ
Ахуыргæнæг: Цавæр маст ын бауагъта йæ зæрдæйы æмæ цы сфæнд кодта? Скъоладзау: Хатажук йæ сæрмæ не'рхаста йæ цæдисон æмбалæн ын æндæр аргъ кæй не скодтой, тынг æфхæрдыл æй банымадта. Ӕмæ йæ масты фæдыл ацыд, йæхи æд бæх денджызы баппæрста.
Ахуыргæнæг: Бæх йæ иузæрдион æмбал кæмæн у, уый уæм цавæр фæкаст?
Слайд Хатажукы миниуджытæ
Скъоладзауты дзуæппытæ:
Удæй сыгъдæг,
фæлмæнзæрдæ,
æцæг æмбал,
хъаруджын,
хъæбатыр,
ныфсджын,
сæрыстыр,
хиуылхæцгæ.
Ахуыргæнæг: Цы нысан кæны Хатажук æмæ бæхы сæфт?
Скъоладзау: Уыбыхаг адæмы национ трагедии. Фæстаг адæймаджы онг Туркма кæй фæлыгъдысты, уымæ гæсгæ сæ фæд фесæфт. Уыбыхаг Хатажук йæхи денджызы кæй баппæрста, уый у нацийы сæфты символ. Уый размæ йеппæт хиуæтты æмæ хæстæджыты амæлæты æвдисæн кæй уыд, уымæй та скæнппæт хиуæтты æмæ хæстæджыты амæлæты æвдисæн кæй уыд, уымæй та скæнæн ис хатдзæг - фæдонтæ йын нал ис æмæ фыдæлты фарн мæрдтæй ничиуал раздахдзæн.
Ахуыргæиæг: Уæдæ нæ урочы темæ дæр уый нысан кæны. '
Кæд символы кой скодтам, бамбарын кæнæм цы у символ?
Скъоладзау: Символ у - уæрæх арф нысаниуæг чи райсы, ахæм фæлгонц. Ацырадзырды Хатажук æмæ йæ бæх сæхи денджызы кæй баппæрстой, уый у
нацийы сæфты символ.
Ахуыргæнæг: Нæ цæст ахæссæм текстыл æмæ ма æрхъуыды кæнæм, цавæр ныхæстæй райдыдта?
Скъоладзау: Иæхимæ ныхъхъуыста уыбыхаг лæппу.
ыл иууылдæр йæ бæхимæ æрцыдысты. Ӕмæ мæнæ ралæууыд сæ фæхицæны
рæстæг. Йæ царды тæккæ уæззаудæр сахат. Зыбыты иунæгæй куы баззад, уæд..
Хæтæжукы зæрдæ суынгæг æмæ бæхы бæрзæйæ йæ æмыр кæуын райхъуыст.
Ахуыргæнæг: Цæмæн суынгæг йæ зæрдæ Хæтæжукæн?
Скъоладзау: Иæ бæхæй кæй хицæн кæны, уымæй
Ахуыргæнæг: Куыд хицæн кæны йæ бæхæй? Тексты æртыккаг хайæ
пайдагæнгæйæ ма дзуапп раттут. Скъоладзау: Ныхсадта йæ сабыргай араст. Скъоладзау: Хатажук бæхы фæрстæ æрбацавта Скъоладзау: Тæхкæ-тæхын - хъримаг аивтыгъта Скъоладзау: Ӕвзыгъд барæджы митæй Скъоладзау: Салам раттыны фæстæ
Ахуыргæнæг: Цавæр маст ын бауагъта йæ зæрдæйы æмæ цы сфæнд кодта? Скъоладзау: Хатажук йæ сæрмæ не'рхаста йæ цæдисон æмбалæн ын æндæр аргъ кæй не скодтой, тынг æфхæрдыл æй банымадта. Ӕмæ йæ масты фæдыл ацыд, йæхи æд бæх денджызы баппæрста.
Ахуыргæнæг: Бæх йæ иузæрдион æмбал кæмæн у, уый уæм цавæр фæкаст?
Слайд Хатажукы миниуджытæ
Скъоладзауты дзуæппытæ:
Удæй сыгъдæг,
фæлмæнзæрдæ,
æцæг æмбал,
хъаруджын,
хъæбатыр,
ныфсджын,
сæрыстыр,
хиуылхæцгæ.
Ахуыргæнæг: Цы нысан кæны Хатажук æмæ бæхы сæфт?
Скъоладзау: Уыбыхаг адæмы национ трагедии. Фæстаг адæймаджы онг Туркма кæй фæлыгъдысты, уымæ гæсгæ сæ фæд фесæфт. Уыбыхаг Хатажук йæхи денджызы кæй баппæрста, уый у нацийы сæфты символ. Уый размæ йеппæт хиуæтты æмæ хæстæджыты амæлæты æвдисæн кæй уыд, уымæй та скæнппæт хиуæтты æмæ хæстæджыты амæлæты æвдисæн кæй уыд, уымæй та скæнæн ис хатдзæг - фæдонтæ йын нал ис æмæ фыдæлты фарн мæрдтæй ничиуал раздахдзæн.
Ахуыргæнæг: Уæдæ нæ урочы темæ дæр уый нысан кæны.
Кæд символы кой скодтам, бамбарын кæнæм цы у символ?
Скъоладзау: Символ у - уæрæх арф нысаниуæг чи райсы, ахæм фæлгонц. Ацырадзырды Хатажук æмæ йæ бæх сæхи денджызы кæй баппæрстой, уый у
нацийы сæфты символ.
Ахуыргæнæг: Нæ цæст ахæссæм текстыл æмæ ма æрхъуыды кæнæм, цавæр ныхæстæй райдыдта?
Скъоладзау: Иæхимæ ныхъхъуыста уыбыхаг лæппу.
Уыцы хъуыдыйы нын Ахмæт бамбарын кодта, зæрдæ кæмæй фæриссы, ахæм цаутæ кæй æрцæудзæн. Афтæ мæм кæсы, цыма адæмы трагедии уыцы цыбыр хъуыдыйады бавæрдта, уый у уацмысы экспозиции.
Слайд Убыхи
Ахуыргæиæг: Туркмæ чи ацыд. Уыцы адæмæй уыбыхæгтæй æнамонддæр ничи разынд, нæ баци сæ бон бахъхъахъæнын севзаг, сæ культурæ, сæ традицитæ. Иуæй-иу ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ убыхæгты нымайынц абхазты æмæ адыгты фыдæлтæй.
Абон нæ урочы эпиграф хуымæтæджы нæ райстон уырыссагау, уымæн æмæ, æмбисонд Кавказы адæмтæм сеппæтмæ дæр ис, алы æвзæгтыл алыхуызон хъуысы.
Слайд Тевфик
Уыбыхæгтæ фесæфтысты. Фæстаг уыбыхаг Тевфик Эсенчы тыхх.й ныффыста Баграт Шинкуба йæ роман «Последний из ушедших»-ы. Уый цард Турчы, хорз зыдта йæ адæмы культурæ æмæ традицитæ, убыхаг æвзаг, кæцытæ фехъуыста йæ фыды фыд Ибрагимæй, зыдта Французаг лингвист Ж. Дюмезилы. 1992 азы амард, уыимæ амард уыбыхаг æвзаг дæр. Аслан Кабалалиев йæ «Развæдзæхст»-ы куыд хорз равдыста уыбыхæгты хъысмæт.
Байхъусæм-ма йæм. (Скъоладзау кæсы æмдзæвгæ)
Слайд горы
Ахуыргæнæг: Хъыгагæн, абон ЮНЕСКО бахаста ирон æвзаг, сæфгæ чи кæны, уыцы æвзæгты къордмæ.
Ныртæккæ мах цы царды цæрæм, уый арæзт цыди тынг раджы, бирæ фæлтæрты зондæй. Уыцы хъæздыгдзинадæй мах пай да кæнæм суанг дунейы рухсмæ куы рахизæм уæдæй нæ амæлæтмæ. Нæ фыдæлты æгъдауыл чи хæцы, уыдоны кад, æфсарм æмæ уæздандзинад зынаргъ кæмæн не сты, йæ мадæлон æвзагыл стыр зæрдæ чи у, уый цæй ирон у?
Уацмысæн скæнæм хатдзæг.
Уæ зæрдæмæ хæстæгдæр цы айстат? Скъоладзау: Уыбыхæгты трагеди.
Ахуыргæнæг: Цæмæй мах дæр уыбыхæгты хъысмæт ма баййафæм, уый тыххæй нæ хæс у нæ рагфыдæлты рæсугъд æгъдæуттæ фидар кæнын. Ӕвзаг сафын ма бауадзæм, фылдæр ыл дзурæм.

Приложенные файлы


Добавить комментарий