«Урок по балкарскому языку «Времена глаголов в балкарском языке»


Дерсни темасы: Этимни заманлары.
Дерсни мураты:1. Этимни юсюнден окъуучуланы билимлерин теренлеу;
2. Этимни юч заманы бла шагъырей этиу;
3. Сёлешиуде этимлени тюз хайырланыргъа , кирсиз эм халатсыз жазаргъа юйретиу;
4. Байламлы тиллерин ёсдюрюу.
Дерсге керекли затла: 1. Жангы теманы ангылатырча,
этимни заманларыны таблицасы.
2. Китапла.
3. Интерактив къанга.
1. Дерсни башлау. Юй ишге къарау. Къайтарыу ишле.
1. Кюнюгюз ахшы болсун, сабийле.
Бир бирибизге ышарайыкъ,
Бирге къайтарайыкъ:
-мен дерсде эсими жыяма,
-мен окъургъа сюеме,
-мен окъургъа бек сюеме.
- мен ишлерге хазырма.
-мен ишлейме!
Бу ариу жаз башы кюн мен сизге малкъар тилни дерсине келгенме. Бюгюн биз сизни бла тилни кесеклерин саулай къайтарлыкъбыз, этимни заманлары бла шагъырей боллукъбуз.
Март ай жаз башыны биринчи айыды, бусагъатха таулула балдражюзле дейдиле. Бизде бир нарт сёз барды: Анда да бол, мында да бол, балдражюзде юйде бол. Алай нек айта болурла?
2. Дефтерлерибизни ачабыз:
Кирсиз жазыу: О, У, М, Ю, Э. (къайсы артыкъды?) Бу таууш къаллайды? Кирсиз жазабыз.
МмМмМмМмМмМмМмМмМмМмМмМмМмМмМмМмМ Мадина, майдан, мыйыкъ, маймул, мюйюш, макъа. мермер.
Макъала кёлде жашайдыла.( ребус)
Юй ишни жокълау, 1-2 сабий айырма окъуйдула, сюзебиз.
3. Къангада ишле:
а) Ахшылыкъ унутулмаз,
Аманлыкъ къурутулмаз. ( магъанасы бла ишлеу, башчы бла хапарчыны табаргъа)
б) окъуучу, чыкъ…ы, элли, бо…н, къарыулу, ариу, кийиз, сиз, ке…ди.
( керекли харфланы жазаргъа, тилни къайсы кесеклери болгъанын айтыргъа).
в) къойчуду, сабийчикле, таулула, окъуду. ( сёзлени къуралыууларына кёре айырыргъа).
4. Соруула бла ишлеу:
-Ат деп неге айтабыз? Юлгюле келтиригиз.
-Сыфат деп неге айтабыз? Юлгюле келтиригиз?
-Алмашла тилде неге керекдиле?
-Сейирлик тилни кесеги Таулу тилде жашайды Кимни не этгенин айтыр Тепсер, окъур, жазар,
Бети барды, заманы Ол къайсы кесек болур? (этим)
- Сёзле айтмай, этимле кёргюзтюрге ( пантомима оюн)
5. Сёзлюк диктант:
Багъасына багъа жетмезЁмюрде сыйы кетмез. (акъыл)
Чайнайма, чайнайма – эзилмейди,
Созама, созама – юзюлмейди. ( чайыр)
Бир къучагъыЭки бичагъы. ( къыпты)
Суугъа кирсе-кёмюк,
Суудан чыкъса-кемик. (сапын)
Узункъулакъ СаурусханКъазандагъын тауусхан. (чолпу)
Кёрген кёзню ау этерКёрмегенни сау этер. ( кёзлюкле)
Сюекден сабыТерекден къабы. (бичакъ)
Къол бла бир саугъасыЭл бла бир къаугъасы. (тауукъ).
6. Акъыл – акъыллы, акъылсыз, акъылман.( жангы сёз къурайдыла).
Бичакъ – кеседи, жонады, артады, туурайды.( не этеди?)
7. Солуу кезиу. Бир деген –ол башды,
Эки деген –ол къашды,
Юч деген – ол ючдю: атам, анам, мен.
Улакъчыкъны тёрт аягъы,
Бу коканы- беш бармагъы,
Бу коканы – беш бармагъы,
Бирге уа – он болады.
7. Сёзбер:
С- тауушну зынгырдауукъ жёнгери З
Алфавитде биринчи харф АТилни кесеклерин не окъуйду? (морфология) М
Ким? не?деген соруугъа тилни
къайсы кесеги жууап этеди? (ат) А
Эртте заманда жашагъан адамлагъа
къалай айтхандыла? (нартла) Н
2. Жангы теманы ангылатыу.
1. Заман – ол сагъатны ызындан сагъат, кюнню ызындан кюн, жылны ызындан жыл баргъанын кёргюзтеди. Бюгюн бизни жангы темабыз да этимни заманларыды. Мен сизге бир жомакъчыкъ айтайым, бир тынгылагъыз. Эртте-эртте тилни кесеклери къыралында Этим жашап болгъанды. Аны уа юч жашы болгъанды. Ала ишлерге бек сюйюп болгъандыла. Аланы атлары – Тюнене, Бюгюн, Тамбла болгъанды. Тюнене хар ишни тынгылы этип бошап болгъанды. Бюгюнню уа иши бир да бошалмагъанды. Тамбла уа – эринчек, къуру да тамбла, тамбла деп тургъанды. Сизни ичигизде аллай эринчекле болмазла, биз ишибизни къуру да заманында этиучюбюз.
2. Китап бла ишлеу. 278 – чи ишни кёлден толтурабыз.
3. Жангы теманы ангылатыу:
Алайды да, этимни юч заманы барды: бусагъат, озгъан, боллукъ.Бизни сёлешгенибизге кёре иш не заманда этилгени кёрюнеди. Таблица бла ишлеу:
 
Бусагъат заманБюгюн, бусагъатНе этеди? окъуйдуНе этедиле?
 
Озгъан заманТюненеНе этгенди? окъугъандыНе этгендиле?
Боллукъ заманТамблаНеэтерикди?окъурукъдуНе этерикдиле?
 
Сабийле юлгюле кеслери келтиредиле.
Бюгюн, тюнене,тамбла деген сёзле бизге къайсы заман болгъанын билирге болушхан этедиле.
Ызлыкъла бла тюз жууапланы табыгъыз:
Кюн урады
гыржын чабады
             быстыр   къуруйду
жашчыкъ бишеди
жел тиеди
Сабийле эсигизни буругъуз орус тилде озгъан заманны айтханда, биз къызчыкъгъа бла жашчыкъгъа башха тюрлю айтабыз. Малкъар тилде уа айтылыу бирча болады. Бизни тилибизде род деген айтылыу жокъду:
Девочка бегала - мальчик бегал
Къызчыкъ чапханды - жашчыкъ чапханды
4. Сорууланы орунларына керекли этимле салып жазыгъыз:
Бир жол орам бла бир жашчыкъ бара эди. Ол терен сагъыш этеди. Мен уллу болсам космосха ( не этерикме?), не да бир жигитлик этерикме. Бир заманда ол бир таууш (не этди?). Къараса: гитче киштик балачыкъ терен чунгургъа ташайып, (не эте?) тура эди. Жашчыкъ къоркъмай секирип тюшюп, киштикчикни (не этди?). Сора андан ары жолуна кетди. ( Бу жашчыкъ жигитлик этдими?)
5. Мен сизге бюгюн Къулийланы Къайсынны бир китабын алып келгенме, мында Къайсын къол салгъан ызы барды да, мен аны бютюн да бек сыйлайма. Атына уа «Тюнене бла бюгюн» деп атагъанды. Тюнене - ол аны эсгериудю, бюгюн- бусагъат жашаууду. Жашау игиден иги бола баргъанын кёргюзтеди, жашаугъа къууанады. Алай озгъан заманны унутургъа жарамайды. Мында ол кёчгюнчюлюкню эсгереди. Март айны 8-чи кюню малкъар халкъны тарыхында бушуу кюн, къара кюн болгъанлай ёмюрлеге къаллыкъды. Уллу, гитче эсенг да, малкъар миллетден эсенг, кёчмей, кетмей амалынг жокъ эди. Ары дери къыралгъа не кёп къыйын салгъан эсенг да, не айтылгъан адам эсенг да, сени тюзлюгюнг, къыйынынг, Ата журтха кертичилигинг тергеуге алынмай эди.
О, биз бюгюн не жолгъа чыкъдыкъ,
Не къуугъун келди ажашып?
Къыяма келген буму болур да?
Къалмагъы эдик биз шашып.
Ах, кёк да, жер да бизге жиляйла,
Ташла да, тарс деп жарыла,
О, ичлерине тюше болурла
Тау этекледе къабырла!
Халкъыбызгъа терс оноу этилгенди, кеслерини алгъын жашагъан жерлерине къайтыргъа эркин болугъуз дерге 13 жыл керек болду.
О, Малкъарым, жерим, жаным!
Къаллай палахдан къутулдунг!
Жулдузунг турур деп жанып,
Ненча жылны сакълап турдунг!- дейди Къулийланы Къайсын «Халкъыбызны бек иги кюнюнде айтылгъан назму» деген чыгъармасында.
28-чи март бизни халкъны эсгериу кюнюдю, ол жыллада бизни халкъ кёрген къыйынлыкъланы биз бир заманда да унутмазгъа керекбиз.
4. Китап бла ишлейик: 279-чу ишни дефтерледе кесигиз аллыгъызгъа этесиз.
5. Сайлама диктант, жайны эсибизге тюшюрейик, Къулийланы Къайсынны «Шаптал жыйгъан къызчыкъ» деген назмусун мен кёлден окъургъа сюеме, сиз а тынгылагъыз, этимлени жазыгъыз.
6. Келлик заманлада жашарыкъ къызчыкъла бла жашчыкълагъа сиз не айтыргъа сюесиз. Мен сизге къагъытла юлешейим, сиз а анда не сюйсегиз жазыгъыз. Мен боллукъ жылланы терегин ишлегенме, сизни къагъытларыгъызны ары жабышдырайыкъ.
3.Дерсни аякълау.
1. Сабийле сиз этимлени тилни башха кесеклеринден айырыргъа юйрендигиз.
2. Этимни заманларын белгилерге юйрендигиз.
3.Этимлени заманлада тюрлендире билесиз.
4. Соруула салыргъа юйрендигиз.
Белгиле салыу, юй ишни бериу.
Заманым къалса этерча жумушла:
1.Ребус:
- жыр сёзден бла макъамдан къуралады;
- адам бла танышсанг атын бла тукъумун айтады;
- бизни къартларыбыз муну жюлюмей тебирейдиле ( сакъал);
- кёзлери кёрмеген адам (сокъур).

с т с
а у о
м а КЪ а м
у у а
р м л
2.Мен былай этеме:




Приложенные файлы


Добавить комментарий