«Урок па беларускай мове на тэму «Дзеяслоў як часціна мовы»



ашко В.В

Тэма рока: Дзеясло як часціна мовы
Мэты рока: актывізаваць работу вучня на року шляхам праблемнай сітуацыі;
развіваць уменні вучня самастойна вызначаць свае веды – невядомае па вывучаемай тэме; працаваць у парах, парановаць, аналізаваць,фармуляваць пытанні, рабіць устакі;
сістэматызаваць матэрыял у кластар;
выховаць жаданне пераасэнсавання ласных веда па вывучаемай тэме і іх практычнае прымяненне.
Задачы рока: імкнуцца максімальна наблізіць вучня да працэсу самастойнага атрымання новай інфармацыі па вывучаемай тэме “Дзеясло як часціна мовы”.
Тып урока: вывучэнне новай тэмы;
Прыёмы рока: індывідуальная работа вучня на року; групавая работа; прыём “мазгавога штурму”; “інсерт”, складанне кластара.
Абсталяванне: рознакаляровыя палоскі, урывак з твора Эдварда Грыга “Раніца  лесе”, твары-піктаграмы, індывідуальныя карткі вучня, прэзентацыя,
Эпіграф да рока: «Дзеясло надае мове жыццё,- прысутнасцю сваёю ажыляе асобныя словы”. М.Грэч
Ход урока
І. Арганізацыйны момант урока
* Добры дзень. Мы сёння як і засёды рады нашай сустрэчы і гатовы да сумеснай творчай працы. Перад вамі на сталах ляжаць каляровыя палоскі: чырвоная, жотая, сіняя, зялёная, чорная. Паглядзіце на іх важліва і выберыце з іх тую, якой адпавядае ваш цяперашні эмацыянальны настрой. Дзякуй!
ІІ. Стадыя вызаву. Падрыхточы этап
На дошцы запісаны словы: яблык, блакітны, добразычлівы, бегчы, шкло, глядзець, далёка, ляжаць. (Слайд 2)
Паглядзіце, што запісана на дошцы? (словы)
Назавіце назонікі.
Якія словы абазначаюць прымету прадмета?
Якое слова адказвае на пытанне як?
Якія словы засталіся? (запішыце  сшытак)
Якая гэтая часціна мовы?
Давайце праверым сябе. Калі вы адкінеце літары, якія абазначаюць зычныя шыпячыя гукі, то вы зможаце назваць новую часціну мовы. (Слайд 3)
ІІІ. Уступнае слова настаніка
Тэма нашага сённяшняга рока – “Дзеясло як часціна мовы”. На цудадзейную сілу дзеяслова звярталі вагу многія пісьменнікі і мовазнацы. Напрыклад, Мікалай Грэч піса: «Дзеясло надае мове жыццё, – прысутнасцю сваёю ажыляе асобныя словы”. (Слайд 4)
Выказванне Мікалая Грэча вы бачыце на дошцы  якасці эпіграфа да сённяшняга рока. Дзеясло – гэта важнейшая часціна мовы. Ужо  самой назве падкрэсліваецца яго асаблівая значнасць. Дзеясло як часціна мовы абазначае “дзеянне”, “працэс”. З дапамогай дзеяслова мы ведаем, як усё  гэтым свеце рухаецца, гаворыць, як гучыць, як адчувае сябе.
– Як вы разумееце выказванне Мікалая Грэча?
З дапамогай назоніка можна назваць усё, што знаходзіцца вакол нас. Прыметнікі дапамагаюць нам удакладніць тое, што названа назонікам, але толькі дзеясловы могуць “ажыляць” навакольны свет.
Мовазнацамі дзеясло выдзяляецца як самая складаная і ёмістая самастойная часціна мовы. Па падлікам вучоных дзеясло займае другое месца (пасля назоніка) па частаце жывання  мове.
Прычым  тэкстах розных стыля дзеяслову адводзіцца неаднолькавая роля. Так, у афіцыйна-дзелавым стылі – прыкладна 6 % дзеяслова, у навуковым – каля 10 %. У мастацкай мове дзеясло ужываецца найбольш часцей: 15% усіх сло мастацкага тэксту – дзеясловы. Майстры мовы мела выкарыстоваюць  сваіх творах прамое і пераноснае значэнне дзеяслова.
Давайце ж усе разам будзем вучыцца карыстацца сёй шматграннасцю дзеяслонай лексікі і выбіраць найбольш дакладныя для кожнай монай сітуацыі дзеясловы.
1. А зараз правядзем цікавую зарадку для мазго “Хто што робіць?” (слайд 5)
Повар -
Урач -
Настанік -
Вучань -
Баяніст -
Мастак -
Снег -
Гром -
Птушкі -
Сонца -
Аблокі -
2. Уважліва слухайцеся  гукі і, ужываючы дзеясловы, паспрабуйце перадаць свой эмацыянальны настрой. Зрабіце вывад. (слайд 6)
3. А зараз давайце перанясем свой позірк на піктаграмы (на дошцы прымацаваны 6 піктаграм твара з яскрава выражаным настроем суму, злосці, радасці і г.д.), і з дапамогай дзеяслова назавем настрой, які вы бачыце на гэтых тварах-піктаграмах”. Зрабіце вывад. (Слайд 7).
4. Самастойная праца  парах
Сфармулюйце і запішыце самастойна тэму рока.
Пастаце перад сабой мэту і запішыце яе.
Вазьміце свае індывідуальныя карткі вучня.
Успомніце сё, што вы ведалі пра дзеясло і запішыце  першую калонку табліцы “Я веда”.
Аб’яднайцеся  пары і абмяркуйце свае спіскі. Інфармацыю, з якой вы згодны, пакіньце, з якой не згодны, пазначце пытальнікам. (Слайды 8, 9, 10)
На дошцы запісаны пытанні, якія дапамагаюць вучням працаваць у парах.
На якія пытанні адказвае дзеясло?
Што абазначае дзеясло?
Якія граматычныя катэгорыі ласцівы дзеяслову?
Як змяняецца дзеясло?
Якім членам сказа звычайна бывае дзеясло?
ІV. Асэнсаванне новай інфармацыі. Інсерт
Індывідуальная работа вучня з інфармацыйным тэкстам, у якім змяшчаецца правільная інфармацыя. Маркірока тэксту выкарыстоваецца для таго, каб вучань даведася пра новае і адмовіся ад няправільнай інфармацыі. Маркірока тэксту адбываецца з дапамогай спецыяльных знака:
“!” – Я гэта веда.
“+” – Новае для мяне.
“–“ Выклікае  мяне сумненне.
“?” – Пытанне.
Вучні коратка (словы і словазлучэнні) запісваюць новую інфармацыю  другі слупок табліцы.
Вучні складаюць і запісваюць пытанні  трэці слупок табліцы (толькі  тым выпадку, калі яны знікаюць).
Інфармацыйны тэкст.
1. Дзеясло – гэта адна з асноных самастойных часцін мовы, якая абазначае дзеянне, працэс або стан і адказвае на пытанні што рабіць? што зрабіць? (Слайд 11)
2. Дзеясло могуць мець лексічныя значэнні:
руху: бегаць,
фізічнага дзеяння: касіць,
малення і думкі: марыць,
стан: спаць,
пераход аднаго стану  другі: закіпаць,
сталенне асобы да каго-небудзь (чаго-небудзь): любіць,

3. Якія граматычныя катэгорыі ласцівы дзеяслову? (Слайд 13)


4. Якія формы ласцівы дзеяслову? (Слайд 14)







5. Сінтаксічная роля дзеяслова. (Слайд 15)

На шэрых коціках верба гаспадарліва завіхаюцца пчолы.

Вучыцца засёды згадзіцца.

Сярод палё і лясо Кастусь вучыся пазнаваць самую цікавую кнігу, імя якой – прырода.


Восень вецце сухое зграбла і на злессі падпаліла пагрэцца начлежны касцёр.

Ужо  тыя дні вялікага паходу, калі мір ста вялікай сапраднасцю, у яго абудзілася моцнае жаданне прадожыць перапыненую вайною вучобу.

6. Правапіс часціцы не- з дзеясловамі (Слайд 16)
Часціца Не з дзеясловамі пішацца асобна, за выключэннем тых дзеяслова, якія без “Не” не жываюцца. Гэта наступныя дзеясловы:
ненавідзець, няволіць, непакоіць, нездаровіцца, няможацца.

7. У мастацкім тэксце дзеясловы часцей за сё выступаюць у ролі адушалення (перанос уласцівасцей чалавека на нежывы прадмет). Напрыклад: вецер вые, свішча, грае. Дзеясло прыводзіць у дзеянне сё, што знаходзіцца вакол нас, дзякуючы яму адбываецца рух наперад, адным словам - жыццё. (Слайд 17)

V. Стадыя рэфлексіі
Пасля азнаямлення з тэкстам вучні павінны запомніць тую інфармацыю, якая аказалася актуальнай для кожнага з іх; пераасэнсаванне ласных веда; складанне кластара (графічнага вобраза гронкі), каб інфармацыя адклалася  памяці.

Праца вучня у парах.
Вучні абгрунтоваюць новую інфармацыю  парах, абапіраючыся на пытанні, запісаныя на дошцы. (Слайд 18)
Пытанні:
– Што з таго, што вы прачыталі,было для вас знаёмым?
– Што здалося новым?
– Якая інфармацыя прадсталяецца каштонай для вас
– Працягніце фразу: Вывучаць дзеясло неабходна
Складанне кластара.
У цэнтры ліста запішыце назву нашай тэмы. Вакол назвы тэмы запішыце словы ці сказы, якія знікаюць у вас пасля яе вывучэння.(Слайды 19, 20)
VІ. Падвядзенне выніка урока
Ці дасягнулі вы пасталенай перад сабой мэты?
Якая інфармацыя адклалася  вашай памяці?
VІІ. Дамашняе заданне
Вывучыць матэрыял у адпаведнасці з кластарам. У канцы рока адбываецца той жа каляровы тэст, што і  пачатку рока, для таго, каб мець аб’ектыную ацэнку, адваротную сувязь.



Граматычныя
катэгорыі
дзеяслова

Трыванне:
незакончанае
(што рабіць?)
закончанае
(што зрабіць?)

Пераходнасць
(патрабуюць
прамога дапанення)
і непераходнасць
(не могуць мець
пры сабе
прамога дапанення)

Зваротнасць
і незваротнасць
(зваротныя дзеясловы
твараюцца
ад пераходных
дзеяслова пры дапамозе
постфікса
–ся, (-ца, -цца)

Спражэнне
дзеяслова –
змяненне
дзеяслова
па асобах і ліках.

Стан –
выражае адносіны
паміж дзеяннем
і яго тваральнікам
Залежны і
незалежны стан.

Лік:
Адзіночны
і множны

Лад
Абвесны,
загадны
і моны

Час
цяперашні,
прошлы і будучы

Род
(толькі 
дзеяслова
пр.ч. адз.л.)

Асоба:
1-я (я, мы),
2-я (ты, вы),
3-я (ён, яна,яны)


Дзеепрыслое-
нязменная форма
дзеяслова, якая
абазначае дадатковае
дзеянне і
паясняе аснонае
дзеянне, выражанае
дзеясловам-выказнікам

Дзеепрыметнік -
форма дзеяслова,
якая абазначае
прымету прадмета
паводле дзеяння


Асабовыя
формы
Выдзяляюцца
3 асобы дзеяслова:
першая, другая
і трэцяя



Інфініты –
дзеясло
адказваюць
на пытанні
што рабіць?
што зрабіць?


Формы
дзеяслова



15

Приложенные файлы


Добавить комментарий