Рецензия по творчеству Рашита Низамова

jуQмаQтарCа _л‰н _[терм‰й

К9ренекле я8ыусы, публицист, Баш6ортостанды5 ат6а8ан7ан м181ни1т эшм1к1ре Р1шит Низамов 1935 йылды5 15 ноябренд1 :ырмы46алы районыны5 Бишауыл-У57ар ауылында донъя7а килг1н. Буласа6 18ипте тормош ирк1л1м1й, алдына 1лен1н-1ле 3ынау8ар 6уя. Ата3ы Зыяфетдин Б2й2к Ватан 3у7ышына алына, артиллерист-т2819се булып хе8м1т ит1. !мм1 6131рле 3у7ыш уны аямай: яу яланында батыр8арса 31л1к була. Б1л1 я57ы8 й2р2м1й, тиг1нд1ре шулдыр инде: 6аты ауырыу кеск1й Р1шитте 1с13ен1н д1 м1хр9м ит1. (к3е8 етем 6ал7ан малай7а етенсе класты тамамла7андан 3у5 2ф2л1ге 5-се 3анлы балалар йортонда т1рби1л1неп, 1-се 3анлы интернат м1кт1пт1 (Р1ми ?арипов исеменд1ге республика баш6орт гимназия3ы) белем алыр7а тура кил1. Артабан барлы6 79мере 2ф2 6ала3ы мен1н б1йл1н1. !мм1 йылдар у8ып, я8ыусы булып таныл7ас та Р1шит Низамов тыу7ан ауылы, ауылдаштары мен1н б1йл1неште бер ва6ытта ла ю7алтмай, бала са6 х1тир1л1рен 3а6ла7ан 3у6ма6тар7а 9л1н 94терм1й.
!81би ижад6а ил3ам да я8ыусы7а 98 ауылыны5 й1мле т1би71тен1н килг1ндер. Кеск1й81н кр14ти1н хе8м1тен1 к9негеп, халы6 тормошон, к2нк9решен к9реп 941. :ы8ы63ыныусанлы6 та к2сл2 була малай8а. Тормош ауырлы6тарын 98 елк13енд1 к9т1реп, етемлек 7азаптарын татып 94к1н егет к95еленд1 кешел1рг1 м1рх1м1тлелек, яр8амсыллы6, изгелек сифаттары ны7ына 31м 79мере буйы уны о8атып бара. Ябайлы6, ихласлы6 ке9ек матур сифаттар 8а олпат я8ыусыны5 булмышын билд1л1й. Сиратта7ы китабы донъя к9ре9 мен1н Р1шит Низамов шатлы7ын и5 т1981 ауылдаштары мен1н б9лешерг1 ашы7а. Автографын 6уйып, 2р-я5ы йыйынты7ын б9л1к итеп, кин1нес кисер1. У6ыусы балалар 8а, 2лк1н кешел1р 81 я8ыусыны5 б9л1ген ихлас 6абул ит1, 618ерл1п 3а6лай.
Р1шит Низамов 79мере буйы баш6орт 181би1тен пропагандалау мен1н актив ш272лл1н1. Уны5 макеттары буйынса эшл1нг1н буклеттар к9п 3анлы у6ыусылар7а байта6 баш6орт 18ипт1рене5 тормошо 31м ижады мен1н танышыр7а форсат бир8е. :арап тор7анда кеск1й ген1 тойол7ан шул буклеттар 2с2н к9пме материал йыйыр7а, э8л1рг1, урынлаштырыр7а, н1шер ите98е х1ст1рл1рг1 к1р1к ик1нен 18ерл19се 98е ген1 бел1. ! Р1шит Низамов был эшк1 бар о4талы7ын 3ала, к95ел биреп тотона.
!81би1т донъя3ына Р1шит Низамов 98е балалар я8ыусы3ы булара6 килеп ин1. Т19ге китабы «Ышаныс» исеме мен1н 1971 йылда донъя к9р1. «Ысы6 ярыусылар» (1974) тиг1н икенсе йыйынты7ын да у6ыусылар яратып 6абул ит1. Ошо китабы республикала й1шт1р 2с2н я8ыл7ан и5 я6шы ба4ма тип ба3алана, «Ура6 31м С9кеш» девизы а4тында 9тк1н Б2т1 Р1с1й конкурсына т16дим ител1. №182мт1л1, М1ск1981 «Детгиз» н1шри1тенд1 рус теленд1 ба4ылып сы7а. Балалар 31м 94мер81рг1 т171йенл1нг1н «Аманат 6ылысы» повесын да бик йылы 6абул ит1 у6ыусылар. №у57ы йылдар8а ижад ителг1н «Танып 6ы8ы» повесы ла у6ыусы к95еленд1 матур т1ь4ораттар 6алдыр8ы.
Р1шит Низамов 3у57ы йылдар8а 8урыра6 к9л1мле, тарихи тематиканы к9т1рг1н 141р81рг1 л1 тотоноп, у5ыштар7а иреште. «Т15ре Улыны5 Шишм13е», «Изге фарман» романдары- шундай 141р81р. Улар ха6ында матбу7атта ябай у6ыусылар 8а, 181би1т 7алимдары ла ы57ай фекер81р 1йтте.
!81би ижадта т191кк1л бул7ан ошо ябай кешене5 й1м171тселек эшм1к1рлегенд1 6ыйыу ик1нлеген1 л1 бер нис1 м1рт1б1 ша3ит булынды. М141л1н, Р1шит Низамов 1993 йылда Баш6ортостан Республика3ы Президентын 3айлау осоронда халы6 ара3ында тар6аулы66а й9н1лтелг1н эш алып барыусы «Экономика и мы», «Гасыр», «Я5ырыу» г1зитт1рен финанслау8ы ту6татыу8ы 3орап, «Восток» банкы3ыны5 2ф2 филиалы ет1кселеген1 м2р1ж171т ит1. №282мт1 ы57ай. ! инде бер заман баш6орт алфавитын латин графика3ына к9сере9 ха6ында 398 6уйыртыла башла7анда 18ип та7ы 98 фекерен белдер1. 1999 йылды5 29 июненд1 Б2т1 Донъя баш6орттары :оролтайыны5 ултырышында алфавитты 98г1рте98е5 нинд1й кире к9ренешт1рг1 килтереп, рухи м181ни1тебе8г1 8ур ю7алтыу булырын аны6 д1лилл1п, т2пл2 итеп сы7ыш я3ай. №282мт1- алфавит 98 урынында. Шулай у6 халы6ты социаль я6лау буйынса ла Р1шит Низамов 98 фекр81рен ю7ары даир1л1р81 белдер1. Ошо р19ешле, балалар7а 31м оло й1шт1гел1рг1 матди яр8ам к9р31те98е 3орап, 2003 йылда БР Премьер-министры Р.И. Байд19л1тов6а м2р1ж171т ит1. №282мт1: ун ете й1шк1 тиклемге балалар7а ошо йылда бер тап6ыр т9л1н1 тор7ан ике й281р 3ум а6са б9лен1.
Я8ыусы Р1шит Низамовты5 ил32й1рлеге, хал6ына ихтирамы 181би 141р81ренд1 айырыуса ны6лы са7ылыш таба. Хик1й1л1ренд1, повестарында бул3ынмы, й1 романдарындамы 98 ауылы, уны5 т1би71те беренсе урында. Был ним1л1 к9рен1? Таныш ер-3ыу атамаларында. Ауыл тир13енд1ге к9лд1р, йыл7алар, хатта кеск1й ген1 6ыуа6тар 8а 141р81р81 98 атамалары мен1н инеп кит1 (Ташлык9л, Талпа6, :арлыман, У57ар 6ыуа7ы, С1йфетдин тир1кт1ре 3.б.) Шулай у6 я8ыусы 98 т2б1ге 2с2н хас бул7ан дауалау ысулдарын да и4к1 т2ш2р1 98 141р81ренд1 (м141л1н, а6 балсы6 мен1н дауалау). Я8ыусы ижадында йыл6ы малы мен1н б1йле ва6и7алар б1й1н ител1. Баш6орт хал6ы борондан атты то7ро юлдашы итеп 3ана7ан тиг1н фекер байта6 141р81ренд1 са7ылыш таба. Был да уны5 тыу7ан ере, хал6ы мен1н ты7ы8 элемт13ен1 ишара. Хал6ыбы88ы5 борон йондо88ар7а 6арап т2рл2 тарафтар8ы билд1л19е бе88е5 31р кемебе8г1 м17л9м. Был кешел1р8е5 т1би71т, к9к есемд1ре мен1н б1йлелеге, к981те9с1нлеге ха6ында 32йл1й. Я8ыусыны5 «Изге фарман» романында ылаусылар8ы5 йондо88ар7а 6арап й9н1леште билд1л19е бик матур тасуирлана. Халы6 шундай т1жриб13е б2г2н д1 131ми1тен ю7алтма7ан.
Р1шит Низамов 141р81ренд1 31р образ тиерлек 98 тыу7ан ауылы кешел1ре тормошонан алын7ан. :ай3ылары 98 исеме мен1н, 6ай3ылары 98г1ртелг1н. ?2м9м1н, был кешел1р 98 79меренд1 3и8елерлек э8 6алдыр7андар, 6ай3ылыр я6тан танылыу яула7андар, х2рм1т 6а8ан7андар. Китап у6ыусылар мен1н осрашыу8ар8а я8ыусы 98е л1 был ха6та ентекл1п 32йл1г1не бар. М141л1н, «Изге фарман»да7ы Алсынбай, Н1зиф1, «№ыр7ауыл» хик1й13енд1ге мейес сы7арыусы Нариман, 3ыр7ауыл7а мене981 ал бирм1г1н Ф1тхетдин ана шундай8ар.
!41р81ренд1 ерле 32йл1ш формаларын урынлы 6улланыу 8а Р1шит Низамовты5 98 ту7ан тамыр8ары мен1н ны6лы б1йлелеген1 ишаралай. Шул у6 ва6ытта был художестволы 39р1тл19 аша ысынбарлы6ты у5ышлы са7ылдырыр7а булышлы6 ит1. Образдар телм1ре нинд1й8ер 6оро трафарет форма булып т9гел, 1 тормошсан, й1нле итеп 6абул ител1. М141л1н, Р. Низамов герой8ары к2нья6 диалектты5 урта 32йл1шен1 хас бул7анса анта, мынта, алтылар, килтел1р, уллар, баллар, 6ай4ы 3.б. тип х1б1р 32йл1й. Я8ыусыны5 халы6 мен1н я6ынлы7ы, 3282мт1л1, 141р81рене5 халы6санлы7ы шунда ла к9рен1.
Р1шит Низамов халы6сан тап6ыр 39881р мен1н у5ышлы эш ит1. Хал6ыны5 тел байлы7ы, 32йл19 98енс1леге я8ыусы тарафынан ны6лы 2йр1нелг1н. Ана шулар8ы килер быуындар7а ла тапшырыу8ы ма6сат итеп 6уя я8ыусы. Халы6 тарафынан сы7арыл7ан м161л, 1йтемд1р мен1н бер р1тт1н, я8ыусы 98е ижад итк1н м161л 31м 1йтемг1 ти5 398б1йл1нешт1р 31м 32йл1мд1р 81 и7тибар7а лайы6. М141л1н, «Изге фарман»да7ы ошондай тап6ыр фразалар ф13емле: «Ышанма6- намы4ты а6лама6», «Килг1н яу7а сапма6- илг1 именлек бирм1к», «Б2рк2т бала3ы гел оя3ында бо4оп ятмай», «Т1г1рм1с т1 1йл1н1-1йл1н1 ыуала», «:орал тотоу- илде 3а6лау» 3.б. !леге ми4алдар8а 7ына ла я8ыусыны5 с1с1нлек 31л1те к98г1 б1релеп тора.
Р. Низамовты5 141р81ренд1 98 ауылы тарихы мен1н б1йле м17л9м1тт1р 81 табыр7а м2мкин. М141л1н, «У57ар 6ыуа7ы» хик1й13енд1 Ми5лей1н мен1н Раби7а ара3ында ошондай 32йл1ше9 бар. Ми5лей1нде5 таллы6 исемен ни 2с2н У57ар 6ыуа7ы тип атауына Раби7а 71ж1пл1неп 3орау бир1: «Ни51 У57ар 3у5? Ни51 Томансы т9гел?» Яуап шулай: «Борон заманда у57ар8ар й1ш1г1н бында. Х18ер улар Карпат тиг1н тау аръя7ында к2н ит1, ти. Анау битл1981 улар8ы5 йорттары бул7ан.» Хик1й1 герой8ары бе88е5 тарафтар8а мадъяр8ар (х18ерге венгр8ар) й1ш1г1нлеге тура3ында7ы фаразды и4к1 т2ш2р1л1р. Бишауыл-У57ар атама3ында7ы У57ар 8а ошо фараз мен1н б1йл1н1.
Ошо р19ешле, Р1шит Низамов 98ен ил32й1р 18ип, халы6 улы, 6ыйыу публицист, тарих белгесе итеп танытты. Т9р1л1р алдында т1рилк1 тотоп яла7айланма7ан, мин-мин тип к9кр1к 3у7ыр7а 7181тл1нм1г1н, ю7ары д1р1ж1л1р артынан 6ыума7ан ба4ал6ы 18ип б2г2н д1 ижад мен1н янып й1ш1й. Тура юлы бар, тура 398е бар. Шулар8ан 3ис кен1 л1 тайпылма46а тиг1н матур уй8ары бар. Ерг1 ны6лы ба4ып, мы6ты к19813ен 7орур тотоп, ете8, ышаныслы а8ымдар мен1н 31р к2н эшк1 юллана ул. Ат6ара3ы эшт1р бар, х1л ит13е м1сь1л1л1р бар. ! и5 м23име: алда матур-матур тыуыр к2нд1р бар.


Рим Исха6ов,
Бишауыл-У57ар ауылы.








13PAGE 15


13PAGE 14315




15

Приложенные файлы


Добавить комментарий