«»Милли — катнаш гаил?д? т?рбия проблемасы»»

Милли - катнаш гаил‰д‰ т‰рбия проблемасы.
СезнеS арагызда катнаш гаил‰ в‰килл‰ре бармы?
Катнаш никах алдында торган поблемаларны к_з алдына китер‰сезме?

М‰гъл_м ки, милл‰т этник чыгыш, тел, гореф-гад‰т, тормыш-к™нк_реш, рухи кыймм‰тл‰р уртаклыгы бел‰н билгел‰н‰. Ул - тарихи категория. АныS оешуында k‰м яш‰ешенд‰ иGтимагый, социаль, с‰яси, дини, географик факторлар м™kим роль уйный. Тарихи т‰Gриб‰ шуны к_рс‰т‰: миллилекнеS сакланышында, буыннан-буынга тапшырылуында  д‰_л‰тчелек, кавемнеS _з м™ст‰кыйльлеген‰ ия булуы - т™п шарт; этник м‰мл‰к‰те булмаган халыкларга миллилекне _стер_ k‰м саклау кыен эш.
БезнеS Татарстан Gиренд‰ д‰ бик к_п т™рле милл‰т в‰килл‰ре яши. Т™рле дин, т™рле милл‰т булган Gирд‰, ‰лб‰тт‰ инде катнаш гаил‰л‰р д‰ к_п корыла. Кемг‰ ™йл‰н‰сеS, кемг‰ кия_г‰ чыгасыS килс‰, р‰хим ит
· ирек
Катнаш никахлар элек-элект‰н _к булган. Fир шары д‰_л‰тл‰рг‰ б_лен‰ башлагач, д‰_л‰тара сугышлар к_б‰еп китк‰ч, GиS_чел‰р GиSелг‰н илнеS меSл‰г‰н егетл‰рен k‰м кызларын коллыкка алып кайта торган булган. Мондый х‰лл‰р бигр‰к т‰ Александр Македонский Gит‰кл‰г‰н яуларныS н‰тиG‰л‰ренн‰н к_рен‰. Д‰_л‰тл‰р арасында дуслык м™н‰с‰б‰тл‰ре урнаштыру, сугышлар булдырмау, тынычлыкта яш‰_ бусы да катнаш никахларныS д‰_л‰тара аралашуга йогынты ясау н‰тиG‰се. Тарихта билгеле булган унга якын Мария-Стюарт, Тюдор, Теадор, Антуанетта k‰м башкалар Аурупа илл‰ре императорлары k‰м корольл‰ренеS кызлары буларак, к_рше ил патшаларыныS улларына ‰тил‰ре кушуы буенча кия_г‰ чыга k‰м соSрак кайберл‰ре х‰тта императрица д‰р‰G‰сен‰ кад‰р к_т‰рел‰. Мондый х‰лл‰р Русия тарихында да була. Мисалга €би патша Екатерина Икенчене китереп була. Тумышы бел‰н алман кен‰зе кызы булса да, ул озак еллар Русия императрицасы булып тора. К_рг‰небезч‰, катнаш никахта, заманына карап, т™рле ният бел‰н торганнар. Чорына карата аларныS файдалы да, тиск‰ре д‰ яклары булган.
Гаил‰ – G‰мгыятьнеS иS кечкен‰ k‰м шул ук вакытта иS кир‰кле бер к_з‰н‰ге. К™чле гаил‰ – к™чле д‰_л‰т. Гаил‰д‰ кешене гомер буе озатып баручы т‰рбия нигезл‰ре салына. К_пьеллык т‰Gриб‰л‰р к_рс‰тк‰нч‰, гаил‰д‰ бирелг‰н т‰рбияне бернинди белем бир_ учреждениел‰ре д‰, м‰кт‰пл‰р д‰ т™з‰т‰ алмый. Н‰рс‰ соS ул катнаш никах, катнаш гаил‰? Бу турыда урыс лингвисты. Владимир ДальнеS «АSлатмалы с_злеге»енд‰ д‰, «Татар теленеS аSлатмалы с_злеге»нд‰ д‰ бернинди м‰гъл_мат бирелми. БезнеS аSлавыбызча, катнаш никах ул ике милл‰т, ике дин в‰киленеS парлашып, гаил‰ корып яш‰ве. Б‰хетлеме, озын гомерлеме соS мондый гаил‰л‰р? Катнаш никахлар – безнеS ™чен ген‰ т_гел, б™тен халыклар ™чен д‰ – аф‰т ул. €г‰р яSа ™йл‰нешк‰н ир бел‰н хатын тормышларын ик‰_л‰шеп кен‰ корса, зур фаGига да булмас иде, б‰лки. €мма сахрада яш‰ми бит алар, ике яктан да дист‰л‰рч‰ туган-тумача, дист‰л‰рч‰ дус-иш бар. Бер-берсен‰ ят ике д™нья  бу! Эш бит монда “чуашча с™йл‰ш‰безме, украинчамы”, "чирк‰_г‰ барабызмы, м‰четк‰ме,” “чукындырабызмы, с™нн‰тк‰ утыртабызмы,” дип тартышуда гына т_гел. Бер-берсен‰ kич т‰ охшамаган бу ике д™нья бер тормышка сыеша аламы соS? АларныS психологик яктан _зара яраша алуы м™мкинме? €н‰, К™нбатыш илл‰ренд‰, АКШта психолог киS‰шен тотып кына ™йл‰неш_ гад‰те бар. АларныS акылы безнекенн‰н ким т_гелдер ич. М‰х‰бб‰т хисенн‰н исерг‰н й™р‰кл‰рг‰ ч_п кен‰ булып к_ренг‰н кечкен‰ бер аермалык, ™йл‰нешеп, яSа туган-тумачалар бел‰н аралаша башлагач, яман шешк‰ ‰верелерг‰ м™мкин.
С‰лам‰т акыллы, _з халкына тугрылыклы кеше с‰лам‰т акыллы, б‰хетле, таза гаил‰д‰ ген‰ _сеп Gитлег‰ ала. €г‰р кайсыдыр буында гаил‰ _зара килешм‰_ч‰нлек, сыешмаучанлык аркасында таркалган, х‰тта таркалмаса да, тетр‰н_ле, авыр кичерешл‰р тулы тормыш аша узган  ик‰н – бу н‰селд‰ кил‰се буыннарда камил гаил‰л‰р барлыкка кил_е шикле.
Сорау туа: милли катнаш гаил‰л‰рд‰ т‰рбия нинди булырга тиеш соS?
Катнаш никах – бик катлаулы иGтимагый к_ренеш ул.
Х‰зерге вакытта G‰мгыятьк‰ маргиналь ш‰хесл‰р бир_че катнаш гаил‰л‰рг‰ социологлар, ф‰лс‰ф‰чел‰р, икътисадчылар тарафыннан кызыксыну арта. Америка социологлары хезм‰тл‰ренд‰ бу т™шенч‰ (маргинальность латин теленн‰н “чикт‰ торучы”) теге яки бу социаль т™ркемн‰р арасындагы яки чигенд‰ торучы кеше хал‰те дип бирелг‰н. Бу хал‰т, kичшиксез , аныS психикасында эз калдыра.

Катнаш никахтан туган балалар гомер буе кем соS мин диг‰н сорау бел‰н G‰фалана.
Бу проблема бел‰н мин татар т™ркемн‰ренд‰ эшли башлагач кызыксына башладым.
Х‰зер д‰ мин татар т™ркеменн‰ренд‰ эшлим. Бу укучыларныS 30 дан 15е катнаш гаил‰д‰ т‰рбиял‰н‰. Дим‰к, мин татар дип санаган укучыныS 50% катнаш гаил‰д‰н.
Катнаш гаил‰л‰рд‰ т‰рбиял‰н_че балаларныS татар телен бел_ д‰р‰G‰се д‰, татар халкыныS гореф – гад‰тл‰ре, йолалары бел‰н кызыксыну да т™рле.
^зем укыткан сыйныфларда, т™ркемн‰рд‰ укучы 25 баланыS гаил‰се бел‰н якыннан таныштым. €лб‰тт‰, тикшерен_л‰рем к™телг‰н н‰тиG‰л‰рг‰ китерде.
25 гаил‰д‰ 15 баланыS ‰тисе татар, 13е татар телен белм‰_ д‰р‰G‰сенд‰. Гаил‰д‰ татарча с™йл‰шмил‰р.
МиллилекнеS оешуында, сакланышында k‰м д‰вам ителешенд‰ иS м™kим шартларныS берсе, - б‰лкем, беренчеседер д‰,  - ул тел. Анда милл‰тнеS тарихы да, яш‰еш т‰Gриб‰се, кайгы-шатлыклары да, тел‰к-™метл‰ре, рухи хал‰те д‰, д™нья турында к_заллаулары да к™згед‰ге кебек чагыла. Ана теле - милл‰т тереклегенеS х‰тере, коды. Тиешле ачкычын, шифрын белеп ача алсаS, анда милл‰тнеS тарихи юлын да, эчке д™ньясын да к_рерг‰ була.  Телен югалткан халык, этник б™тенлек буларак, _зе д‰ юкка чыга. Ад‰м баласы _з ана теленд‰ белем, т‰рбия алмый ик‰н, ул тиз арада инкыйразга дучар ител‰. Шунысын да ‰йтик: татар теле, аеруча аныS к_пгасырлык язма теле искиткеч бай, сыгылмалы. АныS бел‰н тел‰с‰ нинди эчт‰лекне, т™шенч‰л‰рне белдерерг‰ м™мкин.
Коръ‰н м™селман егетл‰рен‰ христиан яки яk_ди кызларына никахлануны тыймый. П‰йгамб‰ребез гал‰йkисс‰л‰м: "j‰ркайсыгыз к™т_че k‰м k‰р к™т_че _з к™т_е ™чен Gавап бир‰,” – диде. Ирл‰р _з гаил‰л‰ре ™чен Gаваплы.

Бала туа – исем кир‰к. Катнаш гаил‰д‰ иS акыллы диг‰н марGаныS да татар исемен куясы килми. ЕгетнеS ‰ти-‰нисе мулла чакырып бер интернациональ исем куйдыралар, куп очракта ‰ле ул рус исеме була.
Минем укучыларым арасында да Галиев Павел Талгатович, Хайруллин Дмитрий Айратович, Салахутдинова Ангелина Рустемовна кебек исемн‰р бар.
25 гаил‰д‰ 10 баланыS ‰нисе татар, 8 е да татар телен яхшы бел‰.
Л‰кин Баранов Максим Александровичны татат егете, Голубева Вероника Александровна яки Гулько Элина Константиновнаны татар кызы дип санап була мик‰н?!
Кеше гомеренеS тагын бер мизгеле Gит‰
· катнаш никахтан туган кеше _л‰. Бу кешенеS ‰ти-‰нисе ис‰н булса(алай да булырга м™мкин), _лг‰н кешене нинди гореф-гад‰тл‰р буенча соSгы юлга озатырга, кайсы зиратка к_м‰рг‰?....
€йд‰гез безнеS ‰би-бабайлар заманында гаил‰д‰ ‰хлак т‰рбиясенеS торышына игътибар итик ‰ле. Т‰рбиянеS т™п коралы с_з булган (чыбык та читт‰ калмаган). Оят бел‰н намус, ш‰фкатьлелек, башкаларныS кайгысын уртаклашу кебек т™шенч‰л‰р балаларга k‰м яшьл‰рг‰ ‰хлакый йогынты ясый торган т™п чара булган. Саранлык, явызлык, с_ген_, комсызлык, Коръ‰н кануннарын бозу (аракы эч_, с_ген_ k. б.), ‰хлаксызлык сыйфаты буларак, кискен т‰нкыйтьл‰нг‰н. Тырышып уку, намуслы хезм‰т ит_, эшне Gирен‰ Gиткереп эшл‰_, т_земле, тыSлаучан, итагатьле, кешел‰рг‰ яхшы м™н‰с‰б‰тт‰ булу, бигр‰к т‰ ™лк‰нн‰рне, ата-аналарны х™рм‰т ит_ k. б. хупланылган.

СезнеS ™чен тыйнаклык нинди сыйфат: уSаймы, тиск‰реме?

Бу сорауны к_пт‰н т_гел укучыларыма бирдем. Берсе-тиск‰ре, икенчесе- нинди шартларда булуына карап, ™ченче бала – уSай дип Gавап бирде. СоSыннан, д‰ресемне анализлаганда, мин беренче баланыS рус гаил‰сенн‰н, икенчесе катнаш , ‰ ™ченчесе чиста татар гаил‰сенн‰н ик‰нен‰ игътибар иттем.

Т‰рбия ана с™те, бишек Gырлары, балага булган м‰х‰бб‰т, иреS‰ карата ихтирам, ата-анага х™рм‰т кебек г_з‰л сыйфатлар бел‰н к_ч‰. € бу сыйфатлар, _з чиратында, милли гореф –гад‰тл‰р бел‰н _релеп, гомумкешелек кыймм‰тл‰рен‰ барып тоташа.
Татар ‰д‰биятында бу проблема к_т‰рел‰ме?
Гаяз Исхакый – беренче ‰с‰рл‰ренн‰н _к милл‰т язмышын беренче планга чыгарган реалист язучы. Шул ис‰пт‰н, ХХ гасырныS башында ук инде ул татарныS рус милл‰те тарафыннан йотылу ихтималы хакында чаS суккан ‰дип
Ул беренчел‰рд‰н булып бу м™kим проблеманы “Ул икел‰н‰ иде” (1914) k‰м “Ул ‰ле ™йл‰нм‰г‰н иде” (1916) повестьларында к™н т‰ртибен‰ куя k‰м ни д‰р‰G‰д‰ аныS Gитди булуын безнеS б_генге тормышыбыз д‰лилли.
Катнаш никах м‰сь‰л‰сенд‰ к_ренекле язучыбыз, х™рм‰тле Туфан абый МиSнуллин "Здравствуй, килен” диг‰н бик гыйбр‰тле k‰м ф‰лс‰фи хик‰ясенд‰, “ Илгиз‰р + Вера” драмаларында яктырта. €дипл‰ребез бу эшт‰ бер урыс милл‰тен ген‰ гаепл‰п калдырмыйлар. Гаеп, ‰лб‰тт‰, татарныS _зенд‰.
Элек –элект‰н _к барлык милл‰тл‰р д‰ катнаш никах м‰с‰л‰сен‰ _т‰ д‰ сак булганнар. Гореф – гад‰тл‰рг‰, йолаларга курку катыш х™рм‰т бел‰н караган борынгы ‰би-бабаларыбыз гаил‰ кору, н‰сел калдыру кебек вазифаларны б™тен Gитдилеге бел‰н уйлап башкарганнар. Изге юлда ялгышлыклар,ашык –пошык эшл‰р kич хупланмаган. Катнаш гаил‰ коруныS k‰р ике милл‰т ™чен д‰ куркыныч х‰лл‰рг‰ китер_ м™мкинлеген т™шенеп яш‰г‰н борынгылар. Л‰кин замана _зг‰р‰, ‰хлак нормалары k‰р ике халыкта да тотрыксыз х‰лг‰ кил‰. Яшьл‰р ‰ти-бабай йолаларына GиSел акыл бел‰н карыйлар.
Azatliq.org сайты х‰б‰р ит_енч‰, соSгы ™ч елда Татарстанда катнаш никахлар саны арткан. ЗАГС идар‰се башлыгы урынбасары Борис Хафизов _зенеS ‰Sг‰м‰сенд‰, 2011 елны т™рле милл‰тт‰н булучылар арасында 7 меS 881 никах терк‰лг‰н. 2011 елда Татарстандагы k‰р бишенче никах – катнаш булган. Милл‰тара гаил‰ коручылар арасында иS к_п санны татар бел‰н урыслар арасындагы никахлар т‰шкил ит‰. Аннан соS татар бел‰н чуашлар k‰м башка милл‰тл‰р кил‰ ик‰н.
Катнаш никах – бик четерекле м‰сь‰л‰, ул хисл‰рг‰ б‰йле. € хисл‰рне законнар бел‰н тыеп, ниндидер кысаларга куып кертеп булмый . "Татарлык с‰яс‰тт‰н т_гел, гаил‰д‰н кил‰".
Катнаш никахлы гаил‰л‰рнеS матур яш‰_чел‰ре д‰ к_птер, б‰х‰сл‰шмим, тик мине икенче н‰рс‰ борчый. Мондый гаил‰д‰ т‰рбиял‰нг‰н бала чын татар баласы булудан туктый: телен-иманын, милли _заSын, гореф-гад‰тл‰рен, милли хис-тойгысын, ягъни чын асылын югалта.

Приложенные файлы


Добавить комментарий